Anglofan

Szkoła języków obcych

Turystyka językowa

Oblicza języka

Warsztat filologa

Ludzie i języki

Wg numerów Anglofana

O Anglofanie

Nauka języków obcych

Turystyka językowa

Centrum konferencyjne

Księgarnia językowa

Warsztat filologa

Dydaktyka
Dysleksja w nauczaniu

Władca Cesarstwa Rzymskiego Karol V podobno zwykł mawiać: „Do Boga zwracam się po hiszpańsku, do kobiet po włosku, do mężczyzn po francusku. Po niemiecku mówię do swojego konia” [za: Jurek, w: Bogdanowicz i Smoleń, 2004]. Osoby dyslektyczne mogą jedynie pomarzyć o tym, aby tak jak wspomniany cesarz władać kilkoma językami obcymi, ponieważ zwykle mają problemy z opanowaniem chociaż jednego z nich.

Dysleksja to specyficzne trudności w uczeniu się języka, głównie w czytaniu i pisaniu, ujawniające się wyraziście w pierwszych latach nauki szkolnej i trwające nawet przez całe życie (w sytuacji, gdy nie są korygowane). Wyróżnia się trzy typy dysleksji:
- dysleksję rozwojową, która manifestuje się trudnościami w nauce czytania i pisania;
- dysortografię, oznaczającą trudności w opanowaniu poprawnej pisowni, a zwłaszcza ortografii;
- dysgrafię, wyrażającą się trudnościami w opanowaniu właściwego poziomu graficznego pisma (brzydkie, nieczytelne pismo).

Dysleksję rozpoznaje się wtedy i tylko wtedy, gdy te specyficzne trudności w pisaniu i czytaniu występują u dziecka pomimo stosowania konwencjonalnych metod nauczania, co najmniej przeciętnej inteligencji dziecka oraz sprzyjających jego rozwojowi warunków społeczno- kulturowych. Oznacza to, iż nie możemy mówić o dysleksji, jeśli dziecko z trudnościami w nauce czytania i pisania cechuje się niską sprawnością intelektualną, ma jakieś schorzenia neurologiczne lub wady wzroku czy słuchu, jest zaniedbane środowiskowo i dydaktycznie i/lub ma bardzo niską motywację do nauki.

Dodatkowymi kryteriami, za pomocą których można odróżnić dzieci dyslektyczne od innych dzieci źle czytających, są:
- Utrzymywanie się trudności w pisaniu i czytaniu aż do okresu dojrzałości, a więc względnie trwały ich charakter.
- Specyficzne, charakterystyczne rodzaje błędów występujących podczas czytania i pisania.
- Rodzinne występowanie tych zaburzeń (z pokolenia na pokolenie).
- Częstsze występowanie tych zaburzeń u płci męskiej.
- Częstsze skojarzenie tych zaburzeń z zaburzeniami rozpoznawania innych symboli.

Trudności w nauce czytania i pisania ujawniają się u dzieci po raz pierwszy w trakcie nauki języka ojczystego. Osoby z dysleksją często mają trudności także w nauce języków obcych, ponieważ istnieje wspólne tło obydwu rodzajów trudności w uczeniu się, a mianowicie słaby rozwój funkcji językowych. Wyraża się on takimi symptomami jak trudności w odróżnianiu głosek, wydzielaniu ich ze słów, łączeniu w słowa, zapamiętywaniu i przypominaniu sobie słówek, a także „przekręcaniem” wyrazów podczas wymawiania i pisania. Nauka drugiego lub trzeciego języka jest więc dla dzieci dyslektycznych dodatkowym wysiłkiem i zwiększa liczbę niepowodzeń szkolnych.

Dla dzieci z dysleksją dużą trudnością jest uczenie się nazw, odróżnianie słów brzmiących podobnie oraz przyswajanie reguł językowych. Dzieci dyslektyczne potrafią zrozumieć zasady gramatyczne i ortograficzne, natomiast nie potrafią wykorzystać ich w praktyce. Dlatego nie można mówić o dysleksji dopóty, dopóki nie mamy pewności, że dziecko dokładnie zna np. zasady pisowni. Dziecko dyslektyczne potrafi często bezbłędnie wymienić wszystkie reguły obowiązujące w danym języku, ale nie umie ich stosować. Opanowanie poprawnej pisowni jest dla dzieci dyslektycznych olbrzymim wysiłkiem, a uzyskane efekty są nikłe w porównaniu z włożonym nakładem pracy. W przypadku uczenia się języka obcego kłopoty jeszcze się zwiększają, ponieważ dzieci muszą poznać zupełnie inne zasady nowego języka. Sprawę komplikuje fakt, iż obecnie dzieci uczą się w szkole więcej niż jednego języka obcego. W konsekwencji dochodzi do zjawiska interferencji, tzn. języki i obowiązujące w nich zasady zaczynają się dziecku mieszać i mylić. Zjawisko interferencji dotyczy szczególnie języków pochodzących z tej samej grupy językowej, np. języków angielskiego i niemieckiego (wyniki badań sugerują, iż nauka języka niemieckiego stanowi szczególnie dużą trudność dla osób dyslektycznych).

Osoby dyslektyczne mają większe trudności w przyswojeniu języków obcych w formie pisanej niż ustnej. Ortografia, pisanie wypracowań lub czytanie sprawiają większą trudność dzieciom dyslektycznym niż wtedy, gdy mówią w języku obcym. Natomiast rozumienie tekstu ze słuchu stanowi tak samo poważny problem w nauce języków obcych jak czytanie tekstów na głos.

W przypadku nauczania dzieci dyslektycznych dużym problemem dla nauczyciela jest dobranie zarówno odpowiedniej metody nauczania, jak i sposobu oceniania osiągnięć ucznia. Według prof. Marty Bogdanowicz właściwą drogą w nauczaniu języka obcego dzieci z dysleksją jest:
- znajomość problemu dysleksji, objawów i patomechanizmu;
- znajomość generalnych zasad nauczania, np. wielozmysłowe uczenie się, duża liczba powtórzeń;
- indywidualizacja nauczania, a więc dostosowanie programu do danego ucznia (uczenie dziecka na jego poziomie), a nie kierowanie się programem szkolnym, który w danej klasie obowiązuje;
- uwzględnienie Zarządzeń MENiS z 2001 r. i 2002 r. dotyczących dostosowania wymagań do specjalnych potrzeb edukacyjnych ucznia i możliwość zwolnienia z nauki języka obcego.

Techniki, jakie mogą być pomocne w procesie nauczania języka obcego, obejmują nauczanie pisowni, wymowy, sprawności mówienia, rozumienia ze słuchu, nauczanie słownictwa i sprawności czytania oraz struktur gramatycznych i obejmują m.in. takie sposoby jak:
- technika zakończeń (polega ona na podaniu uczniom początku tekstu, który muszą uzupełnić tak, aby zakończenie było tematycznie związane z początkiem);
- technika pisania listów w imieniu bohaterów tekstu;
- technika porządkowania zdań;
- podpisywanie obrazków;
- dopasowywanie obrazka do wyrazu;
- znajdowanie wyrazu niepasującego do pozostałych (np. sit – seat – sit – sit);
- przedstawienie obrazka, fotografii, plakatu po to, by zainspirować ucznia do opowiedzenia treści obrazka, wyszukania różnic między dwoma obrazkami, zamiany historyjki obrazkowej na komiks itp.;
- technika dopasowywania obrazka do usłyszanego tekstu;
- uzupełnianie obrazka, tabeli, tekstu na podstawie usłyszanego tekstu;
- kreślenie nawzajem nowych wyrazów na plecach kolegi/koleżanki i odgadywanie ich;
- gra „Mam”: rodzaj ortograficznego bingo, polegający na tym, że nauczyciel pokazuje kartę z jednym wyrazem napisanym wyraźnymi literami, a uczniowie starają się odnaleźć go na swoich planszach (podobnie jak w grze bingo); wygrywa ten uczeń, który pierwszy zaznaczy cały rząd pionowy lub poziomy;
- puzzle wyrazowe.

Wybierając ćwiczenia, gry i zabawy, nauczyciel ponadto powinien pamiętać o tym, by zapewnić dziecku komfortowe warunki uczenia się, czyli takie, w których nauka jest przede wszystkim zabawą; unikać sytuacji wywołujących stres (np. zmuszanie dziecka do przeczytania na głos trudnego dla niego tekstu); unikać monotonii w prowadzeniu zajęć, starać się urozmaicać zadania i ćwiczenia. Uczenie dzieci z dysleksją powinno odbywać się z wykorzystaniem technik nauczania wielozmysłowego, opierać się na wielokrotnym powtarzaniu, być wzbogacone o elementy ruchowe oraz opierać się na ćwiczeniach utrwalających pamięciowe mechanizmy mowy (wykorzystujących np. teksty piosenek, wierszyki, nazwy miesięcy, pory roku, dni tygodnia).

Jak więc widać, nauczenie języka obcego dziecka z dysleksją jest szczególnym wyzwaniem dla nauczyciela i wiąże się z dużym nakładem pracy i zwiększeniem ilości czasu, który trzeba poświęcić uczniowi. Oczywiście, uczeń dyslektyczny również powinien włożyć maksimum wysiłku w przezwyciężenie swoich trudności, bo tylko wtedy jest szansa na osiągnięcie sukcesu. Poniżej przedstawiam rady dla osób uczących się języków obcych [za: Czabaj, w: Bogdanowicz i Smoleń, 2004]:
- Przed przystąpieniem do nauki zrelaksuj się.
- Na początku każdej lekcji przeznacz pięć minut na ćwiczenia oddechowe, energetyzujące i uspokajające. Najprostszym przykładem ćwiczenia oddechowego są wdechy i wydechy w następujących proporcjach: wdychamy powietrze, licząc do 10, następnie zatrzymujemy je na 2-3 sekundy i wydychamy, licząc do 20 i zwracając szczególną uwagę na pracę przepony. Przed kolejnym wdechem także robimy 2-3 sekundową pauzę. Ćwiczeniami energetyzującymi mogą być proste ćwiczenia fizyczne, np. skłony tułowia czy wymachy ramion, najlepiej przy otwartym oknie. Ćwiczenia uspokajające mogą mieć formę wizualizacji, np. wyobrażanie sobie jak najbardziej szczegółowo ulubionego miejsca (drogi do jeziora, rynku Starego Miasta itp.); mogą polegać także na napinaniu i rozluźnianiu wszystkich mięśni ciała.
- Potem przypomnij sobie sukces, jaki odniosłeś w ostatnim czasie (np. pochwała nauczyciela, dobra ocena).
- Teraz przejrzyj całość lekcji i zwróć uwagę na słownictwo.
- Materiał do nauczenia się zapisz w dwóch kolumnach obok siebie (po polsku i w języku, którego się uczysz).
- Nagraj cały tekst (polski i w języku obcym), czytając wyciszonym głosem z długimi przerwami w rytmie koncertu barokowego.
- Narysuj szkic do tekstu, napisz kolorami słowa i frazy na rysunku odpowiadające kolejności wydarzeń w opowiadaniu.
- Podkreśl kolorami wszystkie frazy i słowa, które chcesz zapamiętać.
- Baw się. Przenieś się w świat fantazji. Odegraj opowiadanie. Wykonuj ruchy i przesadnie gestykuluj. Powtarzaj dokładnie intonację i wymowę.
- Zamykając oczy, wyobraź sobie sceny opowiadania, w wyobraźni nagrywaj je na taśmę wideo.
- Wykorzystaj nowe słownictwo do układania wierszyków lub krzyżówek.
- Ucz się słówek i zwrotów przed pójściem spać, a powtarzaj tuż po przebudzeniu się.
- Zapamiętany materiał powtarzaj. Najlepszą metodą powtórki jest konwersacja, dlatego dobrze jest uczyć się języka obcego we dwoje.

Na koniec warto poświęcić trochę miejsca problemowi oceniania ucznia dyslektycznego. Ocena powinna odzwierciedlać nie tylko wiedzę dziecka w stosunku do programu nauczania, lecz także w stosunku do jego możliwości i nakładu pracy. W sytuacji, gdy praca pisemna ucznia dyslektycznego zostaje oceniona negatywnie, warto sprawdzić jego wiadomości w formie ustnej. Pozwoli to nauczycielowi na zweryfikowanie faktycznej wiedzy ucznia. Warto także złagodzić kryteria oceniania w zakresie tych sprawności czy umiejętności, które sprawiają uczniowi szczególne problemy, choć oczywiście należy od niego wymagać, by wykonywał ćwiczenia dodatkowe. W sytuacji, gdy pomimo ogromnego wysiłku obu stron uczeń nie osiąga sukcesów w nauce języka, najlepszym rozwiązaniem jest zwolnienie go z nauki jednego języka obcego (Rozporządzenie MENiS z 24.04.2002 r.). Generalnie jednak dziecku z dysleksją należy dać szansę. Mottem dla nauczyciela niech będą słowa doktora Harry’ego Chasty: „Skoro dziecko z dysleksją nie uczy się w taki sposób, w jaki ty je uczysz, to czy ty nie możesz uczyć go w taki sposób, w jaki ono się uczy?”.

Wskazówki bibliograficzne:
Dysleksja w kontekście nauczania języków obcych, red. M. Bogdanowicz, M. Smoleń, Gdańsk 2004.
Czasopismo „Języki Obce w Szkole”, artykuł A. Jurek o dysleksji (nr 1-5, 2004).
Strony internetowe Brytyjskiego Towarzystwa Dysleksji (The British Dyslexia Association) www.bdadyslexia.org.uk.
Przykłady ćwiczeń oddechowych, energetyzujących i uspokajających: H. Hamer, Klucz do efektywności nauczania, Warszawa 1994; M. Szurawski, Pamięć. Trening interaktywny, Łódź 2005.

dr Anita Rawa-Kochanowska
Autorka jest psychologiem, nauczycielem
naukowo-dydaktycznym w Instytucie Psychologii UMCS

Pozostałe artykuły:

Ucz się z bohaterami serialu Przyjaciele

Edukacja językowa maluchów

Projekty, projekty...

Językowe koszmary znad Tamizy

Rolmopsy w amforze, czyli kłopot z @

Powrót na górę

Drukuj artykuł

Wyślij artykuł